هفت دستگاه و پنج آواز موسیقی ایرانی برای سنتور

گردآوری: ارفع اطرایی

ناشر: موسسه فرهنگی هنری ماهور

                            معرفی و نقد: پژمان اکبرزاده

پژمان اکبر زاده: ارفع اطرایی، تکنواز سنتور و پژوهشگر موسیقی ایرانی، اخیراً ردیف آوازی زنده یاد محمود کریمی را برای سنتور گردآوری و نغمه نگاری کرده است که به وسیله موسسه ماهور به بازار کتاب عرضه شده است.

اطرایی (متولد 1320 در تهران) از دانش آموختگان هنرستان موسیقی ملی است که از سال 1340 تا 1359 ضمن تدریس در هنرستان و پرورش نوازندگان متعدد، با ارکستر شماره یک اداره هنرهای زیبا (به رهبری حسین دهلوی)، گروه فردوسی (به سرپرستی محمود تاج بخش) و... همکاری داشته است. از وی تا کنون پنج کتاب دیگر با عناوین «فرهنگ موسیقی ایران»، «زندگی و آثار حبیب سماعی»، «دوازده مقام موسیقی ملی ایران»، «ناظمی و سنتور» و «بوی جوی مولیان» در دسترس علاقه مندان قرار گرفته است. وی درباره آخرین اثر خود چنین می گوید: کتاب «هفت دستگاه و پنج آواز موسیقی ایرانی برای سنتور» در اصل ردیفی است که استاد محمود کریمی خوانده اند. این ردیف یکبار به صورت مختصرتر توسط دکتر محمد تقی مسعودیه آوانگاری شد که بیشتر جنبه پژوهشی دارد. من از سال ها پیش، از همان زمانی که دکتر مسعودیه اثر خود را به چاپ رساند علاقه مند بودم که آن را به شاگردانم در هنرستان آموزش دهم ولی خواندن آن خط چندان راحت نبود و تخصص زیادی را می طلبید لذا پیشنهاد شد که آن را به شیوه راحت تری بنویسم. من هم با این زمینه که خودم این ردیف را در دوره لیسانس نزد مرحوم کریمی آموخته بودم کار را شروع کردم. نخستین چاپ این کار در سال 1368 توسط نمایندگی وزارت ارشاد در اصفهان انجام شد که در آن هم سعی کردم از خط بین المللی استفاده شود مثلاً ریز را با علامت ترموله نشان دادم. با وجود اینکه سعی شد از نت نویسی خوبی استفاده شود باز هم نت ها قدری شلوغ و فشرده بود.این کتاب سال ها در دسترس علاقه مندان قرار داشت و حتی در سال های اخیر به صورت فتوکپی و با کیفیت بسیار پایین به فروش می رفت در نتیجه به این فکر افتادم که این اثر با کامپیوتر نت نویسی شود تا کاملاً باز و روشن باشد. امتیاز این ردیف این است که چون در اصل به صورت آواز بوده حرکت ملودی ها و اجرای خطوط موسیقی کاملاً به آزادی و روانی صورت گرفته در صورتیکه وقتی ما برای ساز قطعه ای می نویسیم تکنیک خاص آن ساز را هم در نظر می گیریم و سعی می کنیم ملودی به گونه ای چرخانده شود که با ساز هماهنگ باشد. ولی در اینجا چون با آواز سر و کار داشته ایم به راحتی هر مانوری روی ملودی ها داده شده و این خود موجب زیبایی کار شده است. از سوی دیگر حافظان این ردیف (مرحوم عبدالله دوامی و مرحوم محمد ایرانی مجرد) هنرمندانی بسیار خوش ذوق و امروزی بوده اند و ملودی ها را شیرین تر و قابل فهم تر کرده اند( به ویژه برای شاگردان که گوششان از ردیف های قدیمی قدری خسته است). حدود پنجاه سال از چاپ این ردیف ها گذشته، گوش ها فرق کرده، زمانه و خواسته ها تغییر کرده و در هر صورت این ردیف ها همانطور که استاد پایور به کار گرفته اند باید در چاچوب اصلی خودش تغییراتی کند. الان گوش ها پر شده است از موسیقی ایرانی، هندی، ترکی، عربی و... ارتباطات بسیار زیاد شده و انواع موسیقی به گوش جوانان می رسد. باید ردیف را به شکلی درآورد که قدری ماَنوس تر و قابل هضم تر باشد. به صورت قدیمی کمی ثقیل است. امتیاز دیگر ردیف حاضر این است که شعر روی جملات است. وقتی با شعر کار شود موسیقی دیرتر از ذهن می رود و به تجربه ثابت شده حفظ کردن آن بسیار ساده می شود. در این ردیف، با خط لاتین و سیلاب به سیلاب، زیر هر بخش اشعار نوشته شده و هنرجو دقیقاً متوجه می شود که کدام نت چه آوایی را در نظر دارد. ضمناً برای نوشتن این ردیف از همان خط معمول و جا افتاده -خطی که استاد صبا و استاد پایور به کار گرفته اند- استفاده شده است. وی در ادامه افزود: استاد کریمی یک ردیف نسبتاً ساده تر داشتند که دکتر مسعودیه آن را آوانویسی کرده اند ولی پس از آن به شاگردان قوی تر، گوشه های بیشتری را درس می دادند همراه با حرکت ها و گردش های سنگین تر و زیباتر. این گوشه ها را هم به این مجموعه اضافه کرده ام. لذا به عقیده من این ردیف، کامل ترین ردیفی است که برای سنتور وجود دارد. ردیف های استاد صبا و استاد پایور بسیار با ارزش هستند ولی گوشه های زیادی را کم دارند. شاید مناسب بوده در آن زمان به آن شیوه با شاگرد کار شود. در کتاب حاضر، همچنین انواع کوک های معمول سنتور پیشنهاد شده چون به جز راست کوک و چپ کوک از کوک های دیگری هم در سنتور استفاده می کنیم.

وی درباره پنج نوع بداهه خوانی استاد کریمی می گوید: استاد کریمی تبحر زیادی در بداهه خوانی داشتند یعنی کادر گوشه را در نظر می گرفتند و بداهه خوانی می کردند که تمام اینها ثبت شده تا هنرجو مشخصه گوشه را به دست بیاورد. ما گوشه هایی داریم که به خاطر پرش خاص و یا تغییر نت متغیر و یا ملودی خیلی مشخص، شناخته شده اند. مثلاً وقتی همایون می نوازیم در تغییر می توان فهمید چکاوک است ولی بعضی گوشه ها دارای حالات بسیار مشابه هستند و با حرکات بسیار کوچک تفاوت پیدا می کنند مثل راک ها (راک کشمیر، راک عبدالله، راک هندی و...) تفاوت این ها از نظر ملودیک آنقدر اندک است که اغلب شاگردان به صورت طراحی وار می زنند و بعداً فراموش می کنند که مشخصه این ها چه بود. در این اثر سعی شده با ارائه چندین اجرا این گوشه های مهجور باز شوند.

منبع: روزنامه شرق شماره 45 دوشنبه 28 مهر 1382