نخستین ضبط هفت دستگاه موسیقی ایرانی

  نوازندگان: میرزا حسینقلی، درویش خان،

میرز اسدالله خان (تار)، باقرخان، صفدرخان (كمانچه)

  میرزا علی اكبر خان (سنتور)

  خوانندگان: سید احمدخان، قلی خان شاهی

    ناشر: ماهور

 «نخستین ضبط هفت دستگاه موسیقی ایرانی» عنوان مجموعه موسیقایی است كه توسط انتشارات ماهور روانه بازار شده است. این مجموعه به دلیل تاریخی جایگاه بسیار مهمی دارد، چه برای علاقه مندان و چه برای آنها كه درگیر تاریخ معاصر ایران هستند. اما ورای این امر، شنیدن صدای ساز و آواز اساتیدی كه ستون های موسیقی ردیف دستگاهی امروز ایران محسوب می شوند، به خودی خود اهمیت بالایی دارد. شنیدن مضراب های آقاحسینقلی و درویش خان در كنار آوازهای سید احمدخان و قلی خان شاهی و دیگر نوازندگان این مجموعه به یقین جذابیت بسیاری دارد. این مجموعه تنها یك اثر موسیقایی برای كلكسیونرها نیست، یك اثر شنیداری با ابعاد گسترده آموزشی هم هست. در اینسرت سی دی ها توضیح دقیقی درباره تاریخ ضبط موسیقی در ایران و تك تك نوازندگان داده شده است همچنین توضیحات مندرج روی صفحه هایی كه نخستین بار این آثار را انتشار دادند، هم به صورت جدول آورده شده. توضیحات مندرج در این مجموعه خود گویای نكات مهمی اند و شاید بهترین راهنما برای علاقه مندان موسیقی برای آشنایی با این مجموعه كه حاوی دو سی دی است. در ادامه بخش هایی از متن داخل اینسرت آمده است.

  ضبط صفحه در ایران پیش از مشروطیت و از حدود سال 1284 شمسی آغاز شد. شركتی كه صفحه های ایرانی را ضبط، تكثیر و به بازار عرضه می كرد شركت «گرامافون» بود. شركت گرامافون جلسات ضبط صفحات را كه نخستین بار در تهران در ژانویه 1906برپا شدند به واسطه جان تایلر (John Tyler)، نایب كنسول امریكا، ترتیب داده بود. از آنجا كه بعضی از نوازندگان وابسته به دربار درگیر جلسات ضبط صفحات می شدند. آقای تایلر متعهد شده بود اجازه آنها را از شخص شاه برای برقراری این مجالس اخذ كند. از سوی دیگر ماكسیم پیك (Maxim Pick)، نماینده تجاری شركت و برادران هامپه (Hampe) به عنوان صدابردار (متخصصین ضبط شركت گرامافون) نیز به ایران آمده بودند. محل ضبطِ صفحه در خیابان لاله زار تهران، كوچه معروف به فیل خانه، در مجاورت مدرسه سن لویی بود. در زمانی كه ضبط صفحه های موسیقی ایرانی آغاز شد هنوز تعدادی از استادان دوره ناصرالدین شاه از جمله میرزا عبدالله، آقا حسینقلی، نایب اسدالله، باقرخان، میرزا علی اكبر شاهی و حسن خان (سنتور) در قید حیات بودند. نوازندگان موزیك نظام در دوره ناصرالدین شاه كه آثارشان در آغاز روی صفحه ضبط شد، عبارتند از: اكبرخان، قلی خان یاور و نوازندگان اركستر نظام مدرسه دارالفنون به رهبری موسیو لومر. ضبط های این دوره نخستین تلاش برای ارائه مجموعه یی منظم از كارگان (رپرتوار) هفت دستگاه موسیقی ایرانی به حساب می آید. ضبط و تولید صفحه های اولیه گرامافون از آثار هنرمندان ایرانی، طبق شماره ردیف كاتالوگ تولید كننده آن با صفحه های یك رو به قطر 5/17 سانتی متر شروع شده كه اندازه آنها نسبت به صفحه های اولیه از جنس كائوچوی طبیعی و شكننده بودند. شماره كاتالوگ این صفحه ها از 10063 آغاز می شود. عنوان نخستین صفحه: «تصنیف هر دم خواهم زنم، با رنگ، دسته اعتضادیه» است...

   

    نوازندگان و خوانندگان مجموعه

  آقا حسینقلی : در حدود 1231 شمسی متولد شد. در دوران كودكی پدرش آقا علی اكبر درگذشت و نزد برادر بزرگ ترش میرزا عبدالله و سپس نزد پسر عمویش آقا غلامحسین به فراگیری تار پرداخت. آقا حسینقلی به همراه میرزا عبدالله جزو عمله طرب خاصه بود و مدتی ریاست عمله طرب را بر عهده داشت. تارنوازی آقا حسینقلی بسیار چابك است و مضراب هایش شمرده و پیوسته اند. مضراب های ریز او در مقایسه با میراز عبدالله از سرعت بیشتری برخوردار است. نادر بودن فواصل منفصل كننده زمانی در نواخته های او كیفیت ممتد موسیقی آوازی را تداعی می كند. از شاگردان برجسته او می توان ارفع الملك، درویش خان، فخام الدوله بهزادی، میرزا غلامرضا شیرازی، اسدالله اتابكی، موسی معروفی و علینقی وزیری را نام برد. آقا حسینقلی را می توان بزرگ ترین تارنواز عصر خود به حساب آورد. او در سال 1294 شمسی در تهران درگذشت.

  درویش خان: غلامحسین معروف به درویش خان به سال 1251 شمسی در تهران متولد شد. پدرش او را ابتدا به مدرسه موزیك دارالفنون فرستاد و او در آنجا شیپور و طبل نواخت و نت نویسی غربی را فراگرفت. سپس نزد آقا حسینقلی تار را فراگرفت و در مكتب میرزا عبدالله سه تار آموخت. درویش در نواختن تار و سه تار چیره دست بود و در جواب آواز استاد بود. وی در هنر نوازندگی ابتكاراتی مخصوص به خود داشت و ساخته های او (اعم از پیش درآمد ها، چهارمضراب و تصانیف) حاكی از درك بالایش از ضرب (ریتم و متر) و خلاقیتش در موسیقی است. پس از درگذشت آقا حسینقلی این درویش خان بود كه به شخص اول نوازندگی تار تبدیل شد. از شاگردان او می توان به موسی معروفی، مرتضی نی داوود، ابوالحسن صبا، ارسلان درگاهی، سعید هرمزی، علینقی وزیری و نورعلی برومند اشاره كرد.

  باقرخان: اهل ایل بختیاری بود و كمانچه نوازی را ابتدا از دایی خود فراگرفت. در 18 سالگی توسط پدرش به منزل ظل السلطان راه یافت و در آنجا از تعلیمات موسی كاشی بهره برد. باقرخان برای تكمیل هنر نوازندگی خود به تهران سفر كرد و بعد از آشنایی با آقا حسینقلی و ازدواج با دختر او كوشید آموخته های موسیقایی اش را تكمیل كند. مهم ترین خصوصیت كمان باقرخان ممتد بودن و عدم سكوت آن است به طوری كه صدای سازش تا حدودی شبیه سازهای بادی است. قدرت پنجه باقرخان منحصر به فرد است و سرعت تحریرهای او حتی آنگاه كه از انگشت چهارم استفاده می كند بسیار بالاست. نوع ویبره های او از نوع زیرپوستی است كه بعدها در ساز حسین اسماعیل زاده و بعدتر در ساز نوازندگانی چون حسین یاحقی، ابوالحسن صبا و اصغر بهاری نمایان تر می شود. تنها شاگرد جدی باقر خان دخترش مهرانگیز است. باقر خان در 1320 در تهران درگذشت.

    منبع: روزنامه اعتماد