شاعر آینه ها

آهنگساز: محمدرضا فیاض

خواننده: علیرضا ابلقی

اشعار: بیدل دهلوی

ناشر: موسسه فرهنگی و هنری ماهور

                         معرفی و نقد: نیوشا مزیدآبادی

نیوشا مزیدآبادی: محمدرضا فیاض را در سال های اخیر با انتشار مجموعه «شناخت دستگاه های موسیقی ایرانی» می شناسیم. هر چند او در حوزه موسیقی فعالیت های زیادی انجام داده و علاوه بر تدریس در هنرستان موسیقی و... مقالات زیادی هم منتشر كرده است اما انتشار مجموعه یی تا آن حد مفصل و ساده در زمینه یادگیری ردیف موسیقی ایرانی كاری سترگ بود كه تنها به واسطه او انجام شد. به هر روی به تازگی آلبوم جدیدی از فیاض با عنوان «شاعر آینه ها» روانه بازار شده كه آهنگسازی روی اشعار بیدل دهلوی است. بیدل دهلوی از جمله شاعران سبك هندی است كه شعرش پیچیدگی های خاص خود را دارد.

   به همین دلیل استفاده از اشعار او در آوازها و دستگاه های موسیقی ایرانی كاری دشوار است. اشعار شاعران سبك هندی به سبب تكلف و تصنع، كثرت استعارات، الفاظ و تركیبات مجازی، كوشش های توانفرسای شاعران در خلق معانی غریب و بیگانه و... در حالت عادی هم به لحاظ خوانش و درك، مشكل هستند چه رسد به اینكه بخواهیم این اشعار را در قالب موسیقی بگنجانیم و منظور درست آن را بیان كنیم. بدون شك در چنین روایت هایی امكان این وجود دارد كه موسیقی تبدیل به امری ثانوی و فرعی شود. اما فیاض همان طور كه در دفترچه این آلبوم اشاره كرده است با انتشار كتاب «شاعر آینه ها» نوشته دكتر محمدرضا شفیعی كدكنی (بررسی سبك هندی و شعر بیدل)، در نیمه دوم دهه 60 میلادی با اشعار بیدل دهلوی - این شاعر كم شناس و مهجور در بین ایرانیان - آشنا و شیفته تكنیك خیره كننده او و مبهوت و مجذوب جهان نگری غریب اش شد. از این رو وقتی نخستین مجال آهنگسازی در سال 1371 برایش پیش می آید یك راست سراغ سبك هندی و اشعار بیدل می رود. اما شعر بیدل موسیقی خاص خود را می طلبد. هر چند سنت بیدل خوانی از دیرباز در میان فارسی زبانان ریشه دوانده اما این ناآشنایی اصحاب موسیقی ایرانی با ویژگی های شعر هندی و ناتوانی درك جنبه های مختلف آن سبب شده كه كمتر شاهد خوانده شدن شعرهای بیدل دهلوی و شاعران سبك هندی باشیم.

    اما آهنگساز آلبوم «شاعر آینه ها» با انتخاب 25 بیت از ابیات بیدل به خلق روایتی منظومه یی پرداخته كه از بسیاری از خصوصیات موسیقی كلاسیك دستگاهی پیروی می كند. دستگاه نوا و گوشه هایش، آواز و جواب آواز، تصنیف، چهار مضراب، بافت تقریبا تك صدایی و... اما این اثر از چند منظر هم از یك كار صد درصد كلاسیك فاصله دارد. فرم كلی اثر از الگوی متعارف درآمد (آرامش) - اوج – فرود موسیقی دستگاهی فاصله گرفته و حتی وارونه شده و به جای آن الگوی اوج- حضیض- اوج را دنبال می كند. بی شك این به دلیل خصلت اشعار بیدل است كه از اوجی خطابی آغاز می شود، به دامان ناامیدی می غلتد و در پایان در اوج به رستاخیز روحی می رسد. به هر روی این فرم بجز در چیدمان ابیات، در دینامیسم موسیقی، انتخاب تنداها، ملودی پردازی و نوع لحن و بیان منعكس شده است. مبرهن است كه خواننده چنین اثری هم باید ویژگی های خاص شعر بیدل را درك كرده باشد.

    فهمیدن یك غزل از بیدل و دیگر شاعران سبك هندی نیازمند شناختی بسیار عمیق از ادبیات است، كه كمتر خواننده یی به این امر دشوار می رسد چرا كه این شعرها نشان از رازی نهان دارند كه به قول حكیمان هند هر كسی قادر به فهم آن نیست. باید گفت علیرضا ابلقی (خواننده) به خوبی از عهده خواندن این اشعار برآمده است. ابلقی فراگیری آواز ایرانی را از سال 1358 نزد استاد محمدرضا شجریان در چاووش آغاز كرد و دستگاه شور و متعلقات آن را در محضر این استاد فراگرفت و برای تكمیل آموخته هایش از ردیف موسیقی ایرانی از كلاس درس نصرالله ناصح پور بهره جست. از نوع خوانش آوازها و تحریرهایی كه او در این اثر اجرا كرده به سادگی می توان دریافت كه همچون دیگر خوانندگان امروزی، قصد تكرار یك شیوه را ندارد. بدون شك الگویی كه خوانندگان امروز برای خود انتخاب كرده اند (صدای استاد شجریان) الگوی كاملی است اما موجب شبیه خوانی هایی می شود كه در نهایت آواز ایرانی را به ورطه تكرار می كشد. اما خواننده این آلبوم ضمن استفاده از آموخته های خود از استادانش سبكی منحصر به خود دارد. شكی نیست كه خواندن آواز هم به سبب تركیب ملودی و استفاده از تحریرها كاری در حد آهنگسازی است و ما نمود خوب این كار را در آوازخوانی علیرضا ابلقی می بینیم.

    در این اثر كه بیست و اندی سال پیش ضبط و امروز از طرف موسسه فرهنگی هنری ماهور منتشر شده است علاوه بر محمدرضا فیاض و علیرضا ابلقی هنرمندانی چون محمدرضا ابراهیمی (تار، بم تار، سه تار)، طینوش بهرامی (تار و سه تار)، فرید مظفرزاده (بم تار)، محمدرضا فیاض (سنتور)، سعید كامجو، عطا فیض آبادی (كمانچه)، شهاب فیاض (نی) و مهرداد اعرابی (تمبك) هنرنمایی كرده اند: گروهی كه به گفته خود آهنگساز هر چند نامی ندارد اما به سبب رفاقت دست به خلق اثری زده كه یكی از بهترین اجراهای موسیقی بر اشعار سبك هندی (مشخصا بیدل دهلوی) است.

منبع: روزنامه اعتماد