موسیقی رمضان در ایران

به کوشش: هوشنگ جاوید

نت نگاری: محمد رضا درویشی

انتشارات سوره مهر

کتاب "موسیقی رمضان در ایران" تالیف هوشنگ جاوید، در سال 1383 منتشر شده؛ اما هنوز هم برای علاقمندان به موسیقی آیینی، خواندنی است.

این کتاب به تحلیل و بررسی موسیقی آیینی ماه رمضان می پردازد و از آیین های سحر، موسیقی رویت هلال، سحر خوانی، دهل زنی و نقاره زنی، آوازهای نیمه ماه رمضان، نیایش، مرثیه خوانی، آواها و نواهای شب قدر، مقتل خوانی، منقبت خوانی، آواز سحر در جنوب خراسان، قنبر خوانی، مناجات خوانی در شهرها و مناطق مختلف ایران، نوبت خوانی، شب خوانی و... می گوید. همچنین در این کتاب از اشعار و ترانه هایی که در این ماه توسط عاشقان اهل خوانده می شده، نمونه هایی آورده شده است. برخی از این اشعار توسط محمدرضا درویشی، پژوهشگر موسیقی نواحی و آهنگساز، نت نویسی شده اند.

آن گونه که درویشی در مقدمه کتاب "موسیقی رمضان در ایران" آورده است: "موسیقی در این سرزمین، هیچ گاه بی آیین نبوده است. آیین در اینجا به معنی مراسم و مناست ویژه اجرا، هم روح باطنی این موسیقی است و هم کالبد ظاهری آن به تعبیری آیین، تبدیل محتوایی اسطوره ای به عمل است. گفته اند که اسطوره، صورت نوعی است که زمان تاریخی و مکان جغرافیایی معینی ندارد و کیفیتی است همه زمانی و همه مکانی؛ عید صیام و ضیافت الله ما نیز چنین است. روزه داری نه مربوط به دوره تاریخی معینی در اسلام است و نه مختص به جماعتی خاص از مسلمانان، که امری است واجب الاجرا در همه زمان ها و همه مکان ها، با دستورات دقیق شارع مقدس که حدود و ثغور آن را معین کرده است."

کتاب "موسیقی رمضان در ایران" سامل 14 بخش است که در آن آواها و نواهای آوازی و همین طور موسیقی سازی رمضان بررسی شده است. بخشی از این کتاب به گفت و گو با مشهورترین نقاره زن ها و خوانندگان مناجات ها اختصاص پیدا کرده است. نقاره زنان طبس، ساری نائین و کاشان، همچنین سرنا نواز ساری، طبل نواز نوش آباد و میبد وشیپور نواز معصوم آباد از جمله کسانی هستند که در این کتاب، هوشنگ جاوید به گفت و گو با آنان پرداخته است.

در کنار این کتاب، یک لوح فشرده صوتی 53 دقیقه ای از تمام نمونه های موسیقی رمضان در ایران، گنجانده شده است. این لوح فشرده حاوی 16 قسمت است. همایون سپهر، بهروز وجدانی و سید احمد وکیلیان بر این کتاب مقدمه نوشته اند.

کتاب "موسیقی رمضان در ایران" را می توان دری تازه در پژوهش موسیقی دانست. هوشنگ جاوید که برای موسیقی نواحی ایرانی به دسته بندی خاصی معتقد است و مطالب کتاب را نیز بر اساس همین دسته بندی تنظیم کرده، موسیقی آیینی را یکی از مولفه های مهم در این تقسیم بندی می داند.

روش پژوهش هوشنگ جاوید در کتاب "موسیقی رمضان" ترکیبی است؛ اما بخش میدانی در این اثر سهم بیشتری دارد. جاوید بخشی از مطالب کتاب را با استفاده از متون مختلف تنظیم کرده، اما سهم عمده کتاب مربوط به کار میدانی و گردآوری آیین های موسیقی رمضان است. متاسفانه بخشی از آوازهای رمضان به فراموشی سپرده شده و کمتر کسی وجود دارد که در ماه مبارک رمضان متقبت خوانی کند. سحرخوانی ها، گلدسته خوانی ها و... همگی فراموش شده اند.

بی شک کتاب هایی چون " موسیقی رمضان" در ایران که بنای خود را بر ثبت و ضبط فرهنگ و موسیقی در شرف نابودی این مرز و بوم گذاشته است نیاز به حمایت های بیشتر دارد. کتاب "موسیقی رمضان در ایران" تالیف هوشنگ جاوید از سوی انتشارات سوره مهر، وابسته به حوزه هنری منتشر شده و در اختیار علاقمندان قرار گرفته است.

منبع: نشریه شبکه هنر8