ویلن استاد صبا

 

نوازنده: استاد ابوالحسن صبا

 

ناشر: موسسه فرهنگی هنری ماهور

استاد ابوالحسن صبا از آن پدیده های هنری قرن اخیر فرهنگ و هنر ایران است كه هرازگاهی نیاز به رجوع و ‏بازخوانی دارد. صبا هنرمندی چندوجهی بود كه هم شاگردان بسیاری را تربیت كرد و هم آثار بسیاری را به ‏عنوان موسیقیدان از خود به جای گذاشت: از جمله این فعالیت ها، توان بداهه نوازی صباست. تسلط حیرت ‏انگیز او بر ساز ویولن و ردیف موسیقی ایرانی باعث شده بود از ساز او آوای درخشانی بتراود. ‏

    موسسه ماهور سال گذشته مجموعه مهمی را منتشر كرد كه آن گونه كه باید به آن پرداخته نشد: مجموعه یی از ‏آثار استاد ابوالحسن صبا كه در سه سال آخر زندگی اش به صورت خصوصی ضبط شده اند. صبا از سال 1334 ‏دیگر در رادیو نوازندگی نكرد و به نوعی گوشه گیر شد.

    صبا با بن مایه یی قوی وارد موسیقی ایرانی شد و به تاسی از پدرش در كودكی ساز سه تار را به عنوان ساز ‏اصلی انتخاب كرد (البته همین ساز تا سال های آخر عمرش محرم دل و خلوتش باقی ماند) اما تفاوت عمده یی كه ‏این بزرگ مرد موسیقی با دیگر موسیقیدان های هم عصر خودش داشت، برخورد زیبایی شناسانه توام با فرهنگ ‏اصیل و عرفان واقعی بود. شاید این دو وجه نگاه زیبایی شناسانه صبا به موسیقی ایرانی بود كه در سال های ‏فعالیت هنری اش او را از دیگران متمایز می كرد.

    صبا در دوران كودكی اش تحت نظر اساتید برجسته دوره قاجار به یادگیری موسیقی پرداخت و از این روی با ‏سنت های هم عصر خودش كاملاآشنا شد و به آنها احاطه پیدا كرد. اما بخشی از زندگی صبا را كه متناسب با ‏حركت تجددطلبانه دوران مشروطه بود، «علینقی وزیری» شكل داد. صبا در فهم سنت موروثی خودش ‏مشكلی نداشت اما درباره فهم موج تجددی كه در آن زمان و بعد از مشروطه وجود داشت نیازمند معلم بود. ‏بنابراین راه ارتباطی صبا با این دنیای جدید علینقی وزیری بود كه این تجدد را خودش از نزدیك در غرب درك ‏كرده و از معدود نوجویان فرهنگی آن زمان بود. بنابراین علینقی وزیری پل ارتباطی صبا با دنیای جدید شد.

    از طرفی با ورود «ویولن» به ایران و حضورش در صحنه های عمومی، ذائقه موسیقایی ایرانیان عوض شد و ‏جوانان زیادی از این ساز جدید استقبال كردند. اما از آن جایی كه گرایش اصلی ویولن نوازان به سبكی بود كه ‏موسیقی ایرانی را در ویولن پیاده می كرد، اغلب كمانچه نوازان تعلیم این ساز را بر عهده داشتند.

    مجموعه حاضر هم گزیده یی از آثار باقی مانده از نوازندگی های ویولن ابوالحسن صبا است كه توسط دوستان ‏نزدیك او ضبط شده است. آثار به جا مانده از این ضبط ها كه در برگیرنده نوازندگی صبا با سه تار و ویولن است، ‏حاصل محافل دوستانه و شب نشینی هایی است كه در عمده موارد مدعوین ثابت و همیشگی ای داشته است. در ‏اغلب این موارد «حسین تهرانی» نوازنده تنبك با ضرب و آواز خود، صبا را همراهی می كند. در موارد زیادی ‏نیز صبا به تنهایی هنرنمایی كرده و گاه نیز با صدای گرفته خود اشعاری را در لابه لای نوازندگی اش می خواند. ‏موارد معدودی هم هست كه آواز شخصی دیگر (مثل علی مستوفیان) ساز صبا را همراهی می كند.

    اما آنچه به طور كلی در این آثار حائز اهمیت است، خلق موسیقی در فضای بداهه نوازی و ارائه ردیف مجلسی ‏است. تنوع، جذابیت و محتوای جدی به طور چشمگیری خودنمایی می كند و پختگی و مهارت صبا، شنونده را به ‏احساسی ژرف می كشاند.

    از طرف دیگر باید در نظر داشت كه پس از ظهور نسلی از نوازندگان ویولن كه همگی به طور مستقیم یا ‏غیرمستقیم شاگرد یا تاثیرپذیر از صبا بوده اند، گوش شنوندگان و مخاطبان این نوع موسیقی به رنگ آمیزی ها و ‏تكنیك ها و جلوه های مختلفی از این ساز آشنا شد كه سطح انتظارشان را بسیار بالابرد. با شنیدن چهار ‏مضراب ها، ساز و آواز و نواخته های نوازندگانی چون علی تجویدی، مهدی خالدی، پرویز یاحقی، حبیب الله ‏بدیعی، همایون خرم و... آن هم با بهترین صدابرداری ها، طبیعی است كه آثاری با كیفیت صدای آثار صبا، ‏چندان مورد توجه قرار نگرفته یا بر آن ایرادهایی وارد شود: اما اگر از منظر فنی و بدون در نظر گرفتن ‏صدابرداری به این آثارگوش دهیم و سطح نوازندگان آن دوران را در قیاس با ایشان مورد نظر قراردهیم، ‏درخواهیم یافت كه همین اندك آثار موجود از نواخته های ویولن صبا، حكایت از سرآمد بودن و سطح بالای ‏نوازندگی او دارد.

منبع: روزنامه اعتماد