بونگ های مادرانه
گردآورنده: کرم علیرضایی
انتشارات پازینه
                        معرفی و نقد: مریم بلوچ زاده
undefined

مریم بلوچ زاده: سرزمین ایلام با حوزه سیاسی فعلی به  واسطه همجواری با استانهای همچون کرمانشاه، لرستان و خوزستان تنوعی از نژادها و گویشهای ایرانی را در خود جای داده است.
مردمانی که در این دیار می زیسته اند به مانند سایر مناطق همجوار دارای فرهنگی قوی و آیینهای سنتی خاص خود بوده که گاهی از همسایگان خویش به عاریت گرفته و به آن رنگ و بوی محلی داده اند.
در استان ایلام تنوع زبانی یا گویش های محلی وجود دارد. به نحوی که مردم ایوان، ایلام و شیروان چرداول با مناطق جنوبی استان مانند دهلران و دره شهر، آبدانان دو لهجه متفاوت دارند و گویش های متعددی در سراسر استان رایج است.
زبانهای کردی ، لری و عربی در استان ایلام رایج است . کسانی که به زبان کردی سخن می گویند در شهرهای ایوان (کردی کلهری)، شیروان و چرداول، ایلام، مهران و تعدادی در آبدانان و دهلران زندگی می کنند. کسانی که در استان ایلام با زبان لری صحبت می کنند در شهرهای دهلران، آبدانان سکونت دارند. در شهرهای دهلران و بخصوص در موسیان، عده ای به زبان عربی صحبت می کنند که گروه اقلیت زبانی استان را تشکیل می دهند.
فهرست بندی کتاب از روی شهرستانهای استان صورت گرفته است یعنی اینکه نویسنده لالایی ها را بر اساس مناطق جغرافیایی تقسیم کرده است و در هر فصل لالایی های یک شهرستان را مورد بررسی قرارداده است. نویسنده در پایان لالایی ها چند نمونه از تصنیف های عاشقانه ی کردی را نیز آورده است.
در پیشگفتار این کتاب که با عنوان (سوگواری بر مزار لالایی) آمده است، نویسنده به تشریح واژه لالایی و (لاوه لاوه) در زبانهای کردی ولری می پردازد وچنین می نویسد: لالایی در زبان فارسی و(لاوه لاوه) در زبانهای کردی و لری به بخشی از ادبیات کودکان گفته می شود که با آوازهای آهنگین و سخنان با احساس و عاطفه ی مادری برای خواباندن و آرامش بخشیدن به کودک در پای گهواره سروده می شود.
همچنین نویسنده یک تعریف مختصر از کلمه " بونگ –bōng  " ارائه می دهد و می نویسد بونگ در زبان لری به لالایی یا موسیقی آهنگین گفته می شود که شنیدنش باعث تلطیف و آرامش روح می شود با آنکه این آوازها معمولا غمگین هستند و باعث اندوهگین شدن انسان می شوند اما چون این اشعار درون مایه ای فراتر از لالایی و خواباندن کودک دارند نوعی مهروزی و آرزوی نیک بختی به گونه ای ساده و بی پیرایه برای کودکان است.
نویسنده در ذیل کلمه "بونگ" چنین آورده است که: « بونگ واژه ای است لری به معنی آواز، آواز غم انگیز و گریه و سوز و گدازی که از دل برآید و این واژه در متن ها وبندهای پیش از اسلام، واژه "بنگره"آمده که به معنای لالایی است و برهان قاطع بنگره را آواز و زمزمه ای می داند که زنان به هنگام خوابانیدن کودکان می خوانند.
در لغت نامه دهخدا آمده: ذکری که برای خوابانیدن اطفال خوانند، ذکری باشد که عورات (زنان) در محل خفتن کودک گویند تا به خواب رود و آن را "نانو" گویند و ریشه این واژه از "بانگ" می آید که در پهلوی " ونگ" است به معنی صدا، آواز یا گریه ی همره با ناله. این واژه همان "بن" است که در فرهنگ زرتشتیان (به دینان) آمده یعنی بند band به معنی حس و به این ترتیب "بنگره" یعنی بانگ بند، ناله ی بند، یا ناله ی خاموش کن.» (علیرضایی، 1386، ص 5 )
نویسنده همچنین به تشریح درون مایه لالایی ها و قدمت این نوع اشعار می پردازد. لالایی را نوعی آواز اساطیری می داند که تصویری از سیر تاریخی و درد و رنج ها و شادی های یک ملت را در خود منعکس می کند و نگرانی و ناراحتی خود را از به فراموشی سپردن این نوع آواز تاریخی توسط مادران جدید ابراز می کند.
نویسنده این مجموعه را در برگیرنده ی لالایی های لری ،کردی ولکی متداول در استان ایلام می داند که توسط آموزگاران و دانشجویان در نقاط مختلف استان گردآوری شده اند.
نویسنده همچنین به یک سری از مشخصات لالایی های استان ایلام از جمله:
1.    با آنکه ازقواعد عروضی به دورند اما نوعی حسن و زیبایی سرشار از سادگی در آنها نهفته است.
2.    در لالایی ها کودک به زیباترین مظاهر طبیعت تشبیه می شود.
3.    در لالایی ایلامی بیشتر از جنسیت پسر دفاع می شود ( زیرا پسر در زندگی عشایری نقش بسزایی دارد.)
از نکات قابل توجه در این اثر این است که نویسند، قبل از شروع لالایی ها یک جدول از فهرست توزیع همخوانها و واکه ها در زبان لری را آورده است که به درست خواندن و تلفظ صحیح لالایی ها کمک می کند.
نویسنده قبل از شروع هر بخش از لالایی ها (مثلا بخش لالایی های آبدانان ،لالایی های ایوان و...) در جدولی نام و شغل افرادی که در جمع آوری لالایی ها به او کمک کرده اند را آورده است.
در ذیل برای آشنایی بیشتر با این بخش از فرهنگ مردم ایلام تعدادی از لالایی های موجود در کتاب بونگ های مادرانه آمده است.
 

نمونه هایی از لالایی های استان ایلام

    لالایی های آبدانان
1.لاوه،لاوه سیت کنم تا مه در ایه
Lowa,lowa sit kenem tāma derāya
لالایی می کنم تا ماه درآید
چه شیات مه س خه ون،حالووت بیایه
Čašyāt mase xowen,hālut beyāya
چشم هایت مست خوابند تا دایی ات بیاید
2.یا امام رضا،شاه خوراسان
Yā ?emām rezā,šāhe xorāsān
یا امام رضا شاه خراسان
رووله که م گه پ که وه سه ل و آسان
Rulakam gap ka va salo ?āsān
بچه ام را با سادگی و آسانی بزرگ کن
3.  چه م سی،چه م سیا، ده ور چه م سیا
am sey,čam seyā,dower čam seyāč
چشمانت سیاه و دور چشم هایت نیز سیاه است
کاشکم ما له که ت ایلا تر بیا
Kāškem mālakat  ?ilāter beyā
و کاشکی،خانه ی تو در نزدیکی ما بود

    لالایی های ایلامی
1.مانگه شه و خاسه،ده ور دواران
Mānga šow xāse, dower devārān
شب مهتابی در اطراف سیاه چادرها خوب و پسندیده است
ماچ کورپاگه م مینگه ی نه و واران
Māče korpāgam mengay now vārān
بوس پسرم همچون باران تازه و باطراوت است
2.کورپاگه م خه فتگه خاوی وه دل بوو
Kurpāgam xaftega xowey va del bu
فرزند دلبندم خوابیده و خوابش همراه با آرامش باشد
هنای السی چی په ری گول بوو
Henāy  ?alesey či parey gol bu
وقتی که بیدار می شود،چهره اش چون گل با طراوت باشد
3.هه ر که بچرید کورپه گه م له دل
Har ka bečerēd Korpagam ladel
هر کسی فرزندم را از صمیم دل فرا خواند
مه ولا یاری بوود،مه نزل وه مه نزل
Mowlā dāreybud,manzel va manzel
مولا علی منزل به منزل،یار و همراه او باشد
4.ریگه گه ی ایلام بکارم شیشه
Rēgagay  ?ilām bekāremšiša
راه ایلام را با شیشه فرش کنم (بکارم)
اره ی کوره که م تا بیای هه میشه
?aray korakamtā beyāy hamiša
برای پسرم که همیشه با آسودگی خاطر بیاید
5.چه و گه ی مه ست بی سرمه مه سه
Čowgay maset bē serma masa
چشمان مست تو،بدون سورمه،خمار است
خودا مه زانو و خونی چه ن که سه
Xodā mazānu xoni čan kasa
خداوند می داند که چشمان تو،قاتل چند نفر است

    لالایی های ایوانی
1.بوو تا بکه ریم دو ده س له گه ردن
bu tā bekarēm do das la garden
بیا تا دست هایمان را بر گردن هم بنهیم
هه یه حالمه تا رووژ مردن
Ha ya hālema tā ružmerden
و این حالت را تا روز مرگ ادامه دهیم
2.لاوه ،لاوه گه م،له پای گافاره
Lowa,lowagam,la pāy gāfāra
لالا،لالایی من در کنار گهواره
دالگ چیوو مانگ و کور چیوو هساره
Daleg čeyu mang o kor čeyu hesāra
مادر همچون ماه و پسر چون ستاره می باشند
3.چه و به د گردن ای نگین کاوه
Čow bad gereden ?ay negin kowa
این نگین آبی،چشم بد را دور می کند
تا گه ر نه مری کورپه ی شیرینم
Tā gar namerey korpay širinem
تا شاید بچه ی شیرینم نمیرد و او را حفظ کند

    لالایی های دره شهری
1.هه ر کی نه دارو کورپه ی وه مالان
Har kē nadāro korpay vamālān
هر کسی،بچه ی دردانه ای در جلوی خانه ی خود ندارد
اگر بگری چی وای شه مالان
?āger begerē či vā šamālān
مثل بادهای شمال خانه اش آتش بگیرد
2.لاوه،لاوه که ی،خوه م لاوا نمت
Lowa,lowakay,xoam lowānemet
لالا،لالایی،خودم تو را می خوابانم
هه ی ده هه لورک خوه م خوانمت
Hay da halurek xoam xoānemet
فقط در گهواره تو را می خوابانم
3.لاوه،لاوه گه م،له دل و له گیان
Lowa,lowakay,la dele o lageyān
لالا،لالایی،که از ته دل و جان سرچشمه می گیرد
آرات بسینم مه خمه ل کرمانشان
?arāt besinem maxmal kermānšān
برای تو مخمل کرمانشاهی می خرم

    لالایی های دهلرانی

1.    لاوه،لاوه که ی، لاوه م درووه
Lowa, lowakam,lowam hā va vir
لالا، لالایی من، لالایی را به یاد دارم
دت وه توو که تان، کور گوره ی چویر
Det va tu katān, kor goray čevir
دخترم در پارچه کتان و پسرم همانند گل تازه بلوط است
2.    که نی که وه رمال، ریغ دونه دونه
Kani kay varmāl, rēq don dona
چشمه  ی در آستانه ی خانه ی ما بسیار زلال و گواراست
 کوره که م نیشتیه، زولف دی وه شونه
Korakam ništeya, zolf dey va šona
پسرم در کنار آن نشسته وموهایش را شانه میزند
3.    یا امام رضا، شاه خوراسو
Yā ?emām rezā, šāhe xorāsō
یا امام رضا یا شاه خراسان
ینن گه پ به کو وه سه ل و آسو
Yenene gap kō va salo ?āsō
تنها فرزندم را با سادگی و آسانی بزرگ کن

    لالایی های شیروان چرداول

1.چیت جاته به کوتم وه لا راسه وا
ite jāta bakotem va lā rāsavāč
دردت به جانم روزی چند مرتبه
ده ست بیم وه ده س له یل خاسه وا
Daset bēm va dase layle xāsavā
دستت را به دست یک زن زیبا می دهم
2. بووشنی گه رمه سیر که م گه رمی بکه
Bušnē karmasēr kam garmē beka
به گرمسیر بگوئید کمتر گرم شود
کوره م ها وه ته ره نگ زه ردی نه که
Koram hā vata rang zardē naka
زیرا پسرم در آنجاست تا رنگش زرد نشود
3.قالی که فتیه و نالی وه بانی
qāli kafteya o nāli va bānē
قالی پهن شده و تشکی هم بر روی آن قرار گرفته است
کوره م نیشتیه و له یلی وه شانی
Korem ništeya o laylē va šānē
پسرم نشسته و زن زیبایی در کنارش است

    لالایی های مهرانی

1.    کورمال و کورمین، کورخه زانه گه م
Kor māl o kor min, kor xazāngam
پسر یعنی خانه، پسر یعنی دارایی و پسر گنجینه زندگی من است
مه تای ره نگاره نگ و هه زار دانه گه م
Matāy rangārang o hazār dānagam
کالا های رنگارنگ و هزار نوع چیز با ارزش من است
2.    لاوه لاوه گه ی، ژه دل و ژه گیان
Lowa, lowagay, ža del o ža geyān
لالا، لالایی، لالایی برای تو می گویم
شه که ر و و نوات ده لیوه ت کیشم
Šakar o noāt da leyoat kišem
شکر و نبات از لب های تو مینوشم و میگیرم (تو را می بوسم )
3.    جفتی چه و دیری چون پیاله  ی چینی
Jeftey čow deri čon peyālay čini
یک جفت چشم همچون پیاله چینی داری
ژه قه سرو خه یدی، خانقه ی دوینی
Ža qasro xaydē, xāneqay do yni
و از قصر شیرین که نگاه می کنی، خانقین را می بینی


منبع: انسان شناسی و فرهنگ