ویلن استاد صبا

نوازنده: استاد ابوالحسن صبا

ناشر: موسسه فرهنگی هنری ماهور

                        معرفی و نقد: نیوشا مزیدآبادی

                         

نیوشا مزیدآبادی: سال گذشته مجموعه‌ی موسیقایی مهمی منتشر شد که آن‌گونه که باید به مورد بحث نظر قرار نگرفت. مجموعه‌ای از آثار استاد ابوالحسن صبا که در سه سال آخر زندگی‌اش به صورت خصوصی ضبط شده‌اند و می‌توانند گواهی باشند بر نوع نوازندگی او؛ که دیگر از سال 1334 در رادیو ننواخت و به نوعی گوشه‌گیر شد.

استاد ابوالحسن صبا از جمله چهره‌هایی است که خدمات ارزنده‌ای در عرصه‌های نوازندگی، تعلیم، آهنگسازی و... به موسیقی ایرانی کرده است. او که با بن مایه‌ای قوی وارد موسیقی ایرانی شد به تبعیت از پدرش در سال‌های کودکی ساز سه تار را به عنوان ساز اصلی انتخاب کرد(البته همین ساز تا سال‌های آخر عمرش محرم دل و خلوتش باقی ماند) اما تفاوت عمده‌ای که این بزرگ‌مرد موسیقی با دیگر موسیقی‌دان‌های هم‌عصر خودش داشت، برخورد زیبایی‌شناسانه‌ی توأم با فرهنگ اصیل و عرفان واقعی بود. شاید این دو وجه نگاه زیبایی‌شناسانه صبا به موسیقی ایرانی بود که در سال‌های فعالیت هنری‌اش او را از دیگران متمایز می‌کرد.

صبا در دوران کودکی‌اش تحت نظر اساتید برجسته‌ی دوره قاجار به یادگیری موسیقی پرداخت و از این روی با سنت‌های هم عصر خودش کاملا آشنا شد و به آن‌ها احاطه پیدا کرد. اما بخشی از زندگی صبا را که متناسب با حرکت تجدد طلبانه‌ی دوران مشروطه بود، «علینقی وزیری» شکل داد. صبا در فهم سنت موروثی خودش مشکلی نداشت اما در مورد فهم موج تجددی که در آن زمان و بعد از مشروطه وجود داشت نیازمند معلم بود. بنابراین راه ارتباطی صبا با این دنیای جدید علینقی وزیری بود که این تجدد را خودش از نزدیک در غرب درک کرده و از معدود نوجویان فرهنگی آن زمان بود. بنابراین علینقی وزیری پل ارتباطی صبا با دنیای جدید شد.

از طرفی با ورود «ویلن» به ایران و حضورش در صحنه‌های عمومی، ذائقه‌ی موسیقایی ایرانیان عوض شد و جوانان زیادی از این ساز جدید استقبال کردند. اما از آن‌جایی که گرایش اصلی ویلن‌نوازان به سبکی بود که موسیقی ایرانی را در ویلن پیاده می‌کرد، اغلب کمانچه‌نوازان تعلیم این ساز را بر عهده داشتند.

از سوی دیگر با تأسیس مدرسه‌ی عالی موسیقی در سال 1302 توسط علینقی وزیری، آموزش موسیقی ایرانی و ساز ویلن وارد مرحله‌ی جدیدی شد. دستورهای آموزشی وزیری تلاش می‌کرد تا موسیقی ایرانی را نه از راه آموزش الگوهای ملودیک ثبت شده، که از راه تمرین‌های شبه اروپایی، والبته هماهنگ با اصول نظری موسیقی اروپا به هنرجویان بیاموزد. با این اوصاف در مورد ویلن نیز، رپرتوارهای مکتوب اولین ویلن‌نوازان هم ایرانی نبود.

به هر روی صبا با مهارتی که در ساز سه تار داشت توانست موسیقی ایرانی را به نحو احسنت روی ساز ویلن پیاده کند. او تزئینات خاص سه تار مانند دراب، تک، ریز، غلت، انواع تحریرها و تکیه‌ها، پایه‌های چهار مضراب‌ها و ده‌ها ویژگی دیگر را به ویلن منتقل کرد و ویلن او همان موسیقی سه تار را بی‌کم و کاست بازگو می‌کرد. همین احاطه‌ی او بر موسیقی ایرانی و ساز ویلن سبب شد که صبا دو ماه پس از ثبت نام در مدرسه‌ی عالی موسیقی وزیری به سمت استادی ویلن و بعد هم سولیست ویلن مدرسه منصوب شود.

مجموعه‌ی حاضر هم گزیده‌ای از آثار باقی مانده از نوازندگی‌های ویلن ابوالحسن صبا است که توسط دوستان نزدیک او ضبط شده است. آثار به جا مانده از این ضبط‌ها که در برگیرنده نوازندگی صبا با سه تار و ویلن است، حاصل محافل دوستانه و شب‌نشینی‌هایی است که در عمده موارد مدعوین ثابت و همیشگی‌ای داشته است. در اغلب این موارد «حسین تهرانی» نوازنده‌ی تنبک با ضرب و آواز خود، صبا را همراهی می‌کند. در موارد زیادی نیز صبا به تنهایی هنرنمایی کرده و گاه نیز با صدای گرفته‌ی خود اشعاری را در لابه‌لای نوازندگی‌اش می‌خواند. موارد معدودی هم هست که آواز شخصی دیگر(مثل علی مستوفیان) ساز صبا را همراهی می‌کند.

اما آن‌چه به‌طور کلی در این آثار حائز اهمیت است، خلق موسیقی در فضای بداهه‌نوازی و ارائه‌ی ردیف مجلسی است. تنوع، جذابیت و محتوای جدی به طور چشمگیری خودنمایی می‌کند و پختگی و مهارت صبا، شنونده را به احساسی ژرف می‌کشاند.

از طرف دیگر باید در نظر داشت که پس از ظهور نسلی از نوازندگان ویلن که همگی به طور مستقیم یا غیرمستقیم شاگرد و یا تأثیرپذیر از صبا بوده‌اند،گوش شنوندگان و مخاطبان این نوع موسیقی به رنگ‌آمیزی‌ها و تکنیک‌ها و جلوه‌های مختلفی از این ساز آشنا شد که سطح انتظارشان را بسیار بالا برد. با شنیدن چهار مضراب‌ها ،ساز و آواز و نواخته‌های نوازندگانی چون علی تجویدی، مهدی خالدی، پرویز یاحقی، حبیب اله بدیعی، همایون خرم و... آن هم با بهترین صدابرداری‌ها، طبیعی است که آثاری با کیفیت صدای آثار صبا، چندان مورد توجه قرار نگرفته یا بر آن ایرادهایی وارد شود؛ اما اگر از منظر فنی و بدون در نظر گرفتن صدابرداری به این آثارگوش دهیم و سطح نوازندگان آن دوران را در قیاس با ایشان مورد نظر قراردهیم، درخواهیم یافت که همین اندک آثار موجود از نواخته‌های ویلن صبا، حکایت از سرآمد بودن و سطح بالای نوازندگی او دارد.

درنواخته‌های صبا، تکیه یا نت‌های زینت متوالی را می‌بینیم که به وفور خودنمایی می‌کنند، شاید در نوازندگی امروز به آن شکل از این تکنیک استفاده نشود اما در آن دوران رایج بوده و یکی ازتکیه‌کلام‌های نوازندگان به شمار می‌آمده است و البته اهالی فن به خوبی می‌دانند که اجرای این تکنیک مستلزم داشتن پنجه و انگشتانی آماده و ورزیده است.

درجواب آوازها و ضربی‌خوانی‌هایی که با تنبک و صدای زنده یاد حسین تهرانی از ایشان به جا مانده، پاسخ‌های جمله جمله و شمرده‌ای را به آواز مرحوم تهرانی می‌شنویم که نشان می‌دهد صبا از اولین نوازندگان نسلی است که برخلاف گذشتگان خود، ویلن را مخدوش نمی‌نواخته بلکه جملات شمرده و سکوت‌های به‌جایی را در نوازندگی به کار می‌گرفته است.

این گنجینه‌ی موسیقی که از طرف موسسه‌ی ماهور منتشر شده است در دو پکیج که هر کدام شامل دو سی‌دی می‌شود به بازار عرضه شده است. در پکیج اول(ویلن استاد ابوالحسن صبا 2)، سی دی اول، قطعاتی در شور، ابوعطا، دشتی و در سی دوم قطعاتی در سه گاه، شوشتری و اصفهان ضبط شده است و در پکیج دوم(ویلن استاد ابوالحسن صبا 3 ) قطعاتی در چهارگاه، سه گاه، افشاری، نوا و راست پنجگاه ضبط شده است.

منبع: سایت لوح