هزار اقاقی: تکنوازی پیانو، دونوازی پیانو ویلن

آهنگساز، نوازنده‌ی پیانو: هوشیار خیام

نوازنده‌ی ویلن: امیر مینو سپهر

نشر موسیقی هرمس

صدابردار: حامی حقیقی

گرافیک: علی بوستان

مترجم: سهراب مهدوی

مدت: 45:01

                          معرفی و نقد: آروین صداقت کیش

آروین صداقت کیش: در چند دهه‌ی اخیر در بین کسانی که به آفرینش موسیقی برپایه‌ی ابزارهای بیانی شکل یافته در موسیقی غربی می‌پردازند گرایش‌هایی به سوی گونه‌های مختلفی از زبان موسیقایی قرن بیستمی شکل گرفته است. این گرایش‌ها که در چند سال گذشته به همت تنی چند از آهنگسازان ایرانی (و بیش از همه علی‌رضا مشایخی) بیش از پیش مورد توجه جامعه‌ی موسیقی ایران قرار گرفته، بیشتر تحت تاثیر انواع اروپایی موسیقی آوانگارد است.

هزار اقاقی، ساخته‌ی جدید هوشیار خیام، اما، از معدود آثاری است که بیشتر به مکتب نیویورک و تلقی آمریکایی زبان موسیقی آوانگارد تعلق دارد. بیانی موسیقایی که  زیر نفوذ قدرتمند کیج شکل گرفت و با ظهور مینی‌مالیست‌ها چهره‌ای دیگر یافت. بر این بستر، بیان موسیقایی او دارای سه مولفه‌ی اصلی است که هر یک از جایی آمده‌اند.

سی‌دی با قطعه‌ی غافلگیرکننده‌ای شروع می‌شود که تکنیک‌های پیانوی از پیش مهیا شده (Prepared Piano) را با جهان صوتی موسیقی نواحی ایران به هم می‌آمیزد. کنار هم قرار گرفتن این دو مقوله که زیرساخت فکری آن از موسیقی قرن بیستم آمده شروعی شگفت‌انگیز را برای مجموعه شکل داه است. ریتم، سایه‌ای از روابط مدال، صدادهی که از نوازندگی سازی شبیه دوتار یا تنبور اخذ شده و اجرای آن روی ساز پیانو به یاری گسترشی که کیج به تلقی ما از صدای پیانو داد، میسر شده است. برخورد میان تفکر کیج و بارتوک در مجموعه‌ی 12 غزل از او دست‌کم دو بار به چشم می‌خورد؛ یک بار در آغاز و دیگری غزل چهارم. با کمی دقت می‌توان دید که غزل اول بیشتر به تفکر بارتوک نزدیک است چرا که موسیقی محلی فقط به مثابه یک ملودی برای تنظیم مورد استفاده قرار نگرفته بلکه ریتم‌ها، روابط و فواصل در موسیقی درونی شده‌اند. به همین دلیل تنها شباهت (آن‌هم بیشتر بر اساس همانندی رنگ صوتی) مبهمی احساس می‌شود و شنونده قادر نیست اشاره کند در حال شنیدن کدام آهنگ از آن فرهنگ است.

قطعات او کمی طعم مینی‌مال نیز با خود همراه دارند، اینجا موسیقی هنوز با مکتب نیویورک ارتباط دارد. الگوهای کوتاه تکرار شونده، کمی تغییرات در طول اجرا و در یک کلام کوتاهی زمان هر یک از قطعات و قلت ماده‌ی محتوایی، علائم روشن موسیقی‌ای هستند که برخی از دنباله‌روهای کیج بسط دادند. همه‌ی قطعات او در این مجموعه کم و بیش تاثیری از مینی‌مالیسم دارند اما در بعضی از قطعات این تاثیرپذیری بیشتر آشکار است؛ برای مثال غزل هفتم و هشتم. موسیقی آرام آرام از یک الگوی تکراری گسترش می‌یابد ، هر بار همان مواد اما به شکلی تازه در یک فرآیند تدریجی رخ می‌گردانند، مانند یک کالیدوسکوپ صوتی که با چرخش‌اش تصویر شیشه‌های رنگی به تدریج صورتی دیگر به خود می‌گیرد. تفاوت او با آثار مینی‌مالیست‌های مکتب نیویورک در سایه‌ی مدهای ایرانی است که در آن شنیده می‌شود و گاه پیچیده‌تر بودن الگوی ریتمیک پایه (مانند غزل نهم).

علاوه بر این‌ها اگر دیروز و در نخستین روزهای ورود پیانو به ایران فنون سازهایی مانند سنتور که به پیانو نزدیک بودند یا سه‌تار، جذب بیان نوازندگان این ساز تازه از راه رسیده شد و ظهور پیانوی ایرانی را رقم زد، می‌توان تصور کرد امروز هم با بهره‌گیری از جریان مسلط موسیقایی چنان پدیده‌ای قابل تکرار باشد. پیانوی ایرانی متاثر از هنجار موسیقی زمان خویش بود. اگر بتوان ادامه‌ای منطقی -و نه سترون و منجمد شده در یک خاطره‌ی صوتی- برای آن در نظر گرفت این است که بتواند تکنیک‌ها و محتوای موسیقایی امروزی را جذب کرده، به بیان پیانو درآورد و احتمالا چیزی بر آن بیافزاید. به نظر می‌رسد که بخشی از کار هوشیار خیام چنین سمت و سویی دارد. گرایش وی به برقراری نوعی گفتگوی موسیقایی با آن‌چه در موسیقی ایرانی می‌گذرد در کار قبلی‌اش «تاتاری» هم هویدا شده بود، در آن‌جا نیز در متن قطعه‌ی «اسلیمی» که به حسین علیزاده تقدیم کرده به محتوای موسیقی ایرانی امروزی نزدیک شده است. در آلبوم جدید نیز این توانایی‌اش را با نزدیک شدن به دوتار (یا تنبور) به نمایش گذاشته. علاوه بر غزل یکم، در غزل چهارم هم با بازآفرینی نوعی بافت مضرابی پُر، همین نزدیکی را یادآوری می‌کند.

موسیقی خیام در هزار اقاقیا طبیعتی چند فرهنگی دارد، طبیعتی که برخاسته از زیستن امروز ما است وگرنه چگونه ممکن بود هم‌نشینی عناصری تکنیکی از یک موسیقی متفاوت با موسیقی‌های مختلفی از ایران به راحتی پذیرفته شود؟ تنها بر بستر این فضای چند فرهنگی امروزین ما است که مینی‌مالیسم مکتب نیویورک، موسیقی نواحی و پیانوی ایرانی می‌توانند در کنار یکدیگر به یک منطق مشترک دست یابند.

منبع: فرهنگ و آهنگ 28