اهل ماتم

آهنگساز: محسن شریفیان

ناشر: موسسه فرهنگی و هنری ماهور

                         معرفی و نقد: سما بابایی

سما بابایی: مفهوم «عاشورا» آن‌چنان با موسیقی درهم آمیخته است که شاید هیچ آیین مذهبی‌ای را نتوان چنین تنگاتنگ با آن مشاهده کرد. این مساله به اندازه‌ای دارای اهمیت است که حتی تصور برگزاری آیین‌های عاشورایی بدون استفاده از موسیقی غیر ممکن است. در این میان موسیقی سنتی و فولک ایران نیز خود را با این مراسم همراه کرده است و...

مفهوم «عاشورا» آن‌چنان با موسیقی درهم آمیخته است که شاید هیچ آیین مذهبی‌ای را نتوان چنین تنگاتنگ با آن مشاهده کرد. این مساله به اندازه‌ای دارای اهمیت است که حتی تصور برگزاری آیین‌های عاشورایی بدون استفاده از موسیقی غیر ممکن است. در این میان موسیقی سنتی و فولک ایران نیز خود را با این مراسم همراه کرده است و برای مثال آواز شور – دشتی بار سوگوارانه‌ی بسیاری از مفاهیم عاشورایی را با خود به دوش می‌کشد. سازها نیز در این میان عقب ننشسته‌اند و سنج و دمام و طبل کارکرد مهمی در مراسمی از این دست ایفا می‌کنند. به همین خاطر است که می‌توان از این جمله‌ی اغراق آمیز استفاده کرد و گفت می‌توان ریشه‌های موسیقی مذهبی ایران در محرم مشاهده می‌شود و آیین‌های عاشورایی بیشترین تنوع و بیشترین قسمت موسیقی دینی ایران را در بر می‌گیرد. آیین‌های عاشورایی با نوعی موسیقی ریتمیک همراه با حرکاتی سمبلیک همچون زنجیر زنی، سینه زنی وکف بر هم کوببیدن اجرا می‌شود. در این میان آهنگسازان نامی ایران زمین نیز از این مساله غافل نشده‌اند و بسیاری از برترین قطعات موسیقی از موسیقی سنتی گرفته تا سمفونیک و موسیقی فولکلور مناطق مختلف ایران برگرفته از این آیین مقدس و فرهنگ عاشورایی است. «اهل ماتم» ساخته‌ی محسن شریفیان را نیز می‌توان جزو همین دسته به شمار آورد. محسن شریفیان را بیشتر به عنوان نوازنده‌ی چیره دست «نی انبان» می‌شناسند. او در عین حال آهنگساز است و پژوهشگر موسیقی جنوب که خود از آن برخاسته است. او علاوه بر فعالیت‌های فراوان در اجرای کنسرت و ارائه‌ی آلبوم‌های موسیقی، به پژوهش و تحقیق جدی در زمینه‌ی موسیقی منطقه خود یعنی بوشهر پرداخته و این بررسی‌ها را در کتاب‌هایی تحت عنوان «اهل ماتم» و «اهل زمین» منتشر کرده است. او همچنین سرپرست گروه «لیان» است که در جشنواره‌های متفاوتی در سراسر دنیا شرکت کرده و موسیقی جنوب ایران را در سطح جهان معرفی کرده است. آلبوم «اهل ماتم» نمونه‌ی شنیداری کتابی با همین عنوان است که انتشارات ماهور به تازگی آن را بازنشر کرده است. این کتاب برای اولین بار در سال 83 منتشر و در اختیار علاقمندان قرار گرفت. اما آن‌چه هم اکنون بار دیگر به انتشار درآمده است، دچار تغییرات فراوانی شده است. برای مثال صدای عزاداری زنان در بخشی از اثر بم‌تر شده است. «اهل ماتم» را همان اندازه که باید اثر موسیقایی، اثری آیینی به شمار آورد، چرا که در این اثر بسیاری از آیین‌های مذهبی مردم بوشهر نمایانده شده است و از این جهت می‌توان آن را در این حوزه نیز مورد بررسی قرار داد.

شریفیان در این اثر علاوه بر آن‌که در زمینه‌ی مراسم سوگواری آیین‌های مذهبی قطعاتی را به عنوان نمونه آورده است که درباره‌ی عزاداری برای سوگ عزیزان نیز سخن به میان آورده است. ضمن آن‌که یکی از مهم‌ترین قطعات این اثر، عزاداری‌های زنان در رابطه با محرم است که برای اولین بار در یک اثر موسیقایی به انتشار در می‌آید. این همان بخشی است که قسمتی از آن در سریال «مختارنامه» نیز مورد استفاده قرار گرفت و البته در آن زمان به خاطر عدم درج نام شریفیان در تیتراژ سریال، جنجال‌هایی را نیز به وجود آورد. مساله‌ی مهمی که نمی‌توان در این آلبوم نادیده گرفت، این است که در این اثر برای نخستین بار در کنار جنبه‌ی سوگوارانه‌ی قطعات، به شکلی حماسی روایت شده است، چیزی که این روزها نادیده گرفته می‌شود و در معرض فراموشی است.

سال‌ها پیش از این کتابی با همین نام به انتشار درآورده بود که علاوه بر مراسم‌های سوگواری و موسیقی ویژه آنان، البته درباره انواع دیگر موسیقی از جمله موسیقی کار، موسیقی کودکان، موسیقی محفلی و جشن بوشهر، از پیشینه‌ی تاریخی، اقوام و ریشه‌ی گویش بوشهری نیز سخن به میان آورده بود. سوگواری امروزی و موسیقی ویژه‌ی آن در استان بوشهر که اغلب در کنار آیین‌های مذهب تشیع تداوم یافته و معمولا در مراسم عزاداری بزرگان مذهبی تا به امروز باقی مانده، یکی از باسابقه‌ترین انواع مراسم مذهبی و موسیقایی ایران محسوب می‌شود؛ مراسمی که با آداب ویژه‌ای برگزار می‌شود و بخش‌های خاص خود را دارد.

در کتاب اهل ماتم می‌توان مطالب و متن‌هایی از آوانگاری و همچنین نت نویسی نوحه‌ها، ریتم‌ها و آواهای سوگواری در جنوب ایران آمده و در کنار آن نیز لوح فشرده‌ای از آن‌چه بیان شده به اجرا درآمده است. بسیاری از این قطعات مربوط به سال‌های بسیار دور است و همین نشان‌دهنده‌ی اهمیت موسیقی سوگواری در آن منطقه‌ی خاص است. از مراسم سنج و دمام زنی گرفته تا دوره‌های مختلف نوحه‌خوانی و تعزیه در بوشهر و البته قسمت جذاب نوحه‌خوانی زنان بوشهری. آلبوم «اهل ماتم» نیز شامل دو سی دی است که در آن آواهای سوگواری بوشهر در قالب پژوهشی به انتشار در آمده است. موسیقی بوشهر بخش اعظم موسیقی جنوب ایران زمین را شامل می‌شود. بر طبق آن‌چه هم اکنون به دست ما رسیده است، موسیقی سوگواری شیعیان در بوشهر به روزگار دیلمیان برمی‌گردد و شریفیان در این اثر کماکان نگاهی تاریخی به این سبک موسیقایی در این منطقه داشته و تلاش کرده است تا تنوع و کثرت ملودی را در آن لحاظ کند. اگرچه به نظر می‌رسد از آن‌جا که موسیقی مذهبی مردم این منطقه، برخلاف بسیاری دیگر از انواع موسیقی فولک ایران با تغییرات کمتری مواجه شده است، کار برای او به شکل آسان‌تری انجام شده است، به خصوص آن‌که وی خود پژوهشگر موسیقی نیز به حساب آمده و همان طور که پیش از این گفته شد، در کتاب «اهل ماتم» خویش نیز به بخش‌هایی از آن اشاره داشته و نت نگاری اشان کرده است. در این اثر استفاده از اشعاری ساده و روان به همان طریقی انجام شده است که معمولا در گذشته از آن استفاده می‌شده و رنگ و بوی حماسی در خود دارد. در عین حال این آهنگساز تلاش کرده است تا روح این نوع موسیقی یعنی بداهه‌خوانی در نوحه‌ها را نیز مورد توجه قرار دهد. در این اثر تنوع در گام ریتم و وزن از مهم‌ترین ویژگی قطعاتی است که در آن آمده است. نوحه‌های قدیمی بوشهر برگرفته از موسیقی فولکلوریک این منطقه است و با ترانه‌های محلی ارتباطی تنگاتنگ دارد.

منبع: سایت لوح