موسیقی و خلسه: موسیقی سیستان و بلوچستان

گردآورنده: محمد رضا درویشی

نوازندگان: خداداد شکل زهی نسب، حسین درویش، علی‌محمد بلوچ ،

 اسحاق بلوچ نسب، موسی بلوچ، شیرمحمد اسپندار

موسسه فرهنگی هنری ماهور

                         معرفی و نقد: امیر بهاری

امیر بهاری: درویشی در این دو کتابچه به خوبی از فلسفه‌ی وجودی چنین موسیقی‌ای پرده‌برداری می‌کند و اطلاعات خوبی درباره‌ی چرایی و چگونگی این موسیقی پیش روی مخاطب می‌گذارد...

 

یکی از دستاوردهای مهم هنر موسیقی در قرن بیستم پدیده‌ی ضبط آثار موسیقی است. چرا که این مساله باعث طرح این نظریه شد که موسیقی می‌تواند دارای چرخه‌ی صنعتی و تجاری شود. و این امر در میانه‌ی دهه‌ی 1950 میلادی مسیری جدی را پی گرفت و بالاخره موسیقی به عنوان یک تجارت بزرگ به رسمیت شناخته شد. این صنعت نیاز به خوراک داشت و اصلی‌ترین اسلوبی که این تجارت بزرگ را به طور نامحسوس و حتی محسوس تغذیه می‌کرد، موسیقی محلی بود: موسیقی بومی که با تغییراتی ظاهری مثلا به عنوان موسیقی پاپ قلب‌های جوانان را فتح می‌کرد. بعد از این، ضرورت پرداخت علمی به این نوع موسیقی جدی‌تر مطرح شد. این‌که در غرب چه اتفاقی رخ داد بحث دیگری است.

ایران به عنوان یکی از غنی‌ترین مراکز موسیقی در جهان، بستر مناسبی برای پرداختن به موسیقی فولکلور است. تنوع گونه‌ها و ریتم‌ها و لحن‌ها در موسیقی ایران آن‌قدر زیاد است که وقتی با آگاهی امروز به گذشته نگاه می‌کنیم، به این نکته پی می‌بریم که چه‌ها که نمی‌شد(یا نمی‌شود) درباره‌ی موسیقی نواحی ایران انجام داد. اما چندان فعالیت خاصی در ایران صورت نگرفت. به جز چند شرکت و مرکز تولید مثل انتشارات ماهور و مرکز موسیقی حوزه هنری، چندان تلاشی برای ثبت و ضبط این موسیقی صورت نگرفته است. البته چند نام محدود بودند که به طور شخصی راه افتادند تا بخشی از این موسیقی را با دیدگاه‌های مختلف گردآوری کنند. یکی از این مردان که یک تنه سهم بزرگی در بازتاب موسیقی نواحی در پایتخت و به تبع آن شهرهای دیگر و دانشگاه‌ها داشت، محمدرضا درویشی بود.

محمدرضا درویشی در چند سال اخیر بیشتر به واسطه‌ی تجربیاتش در موسیقی فیلم یا آثار ارکسترالش مطرح بوده است. چندی پیش انتشارات «ماهور» اثر تازه‌ای از درویشی منتشر کرد. در واقع محصول تازه‌ای از فعالیت‌های پ‍ژوهشی درویشی منتشر کرد: "موسیقی و خلسه: موسیقی بلوچستان".

این اثر مجموعه‌ای از ذکرهای مراسم گواتی است. درویشی در کتابچه‌ی سی‌دی اول این مجموعه در توضیح گواتی نوشته است: «معنای تحت اللفظی «گوات» باد است و «گواتی» به بیماری می‌گویند که گرفتار گوات یا باد شده باشد»

دوریشی در ادامه توضیح می‌دهد که در گذشته سیاهان آفریقایی به عنوان برده به این منطقه آمدند و با این مهاجرت اجباری بسیاری از رسوم و اعتقادات آنان به سرزمین‌های جنوب ایران راه یافته است. در گذر سالیان، این رسوم متاثر از جامعه‌ی جنوب ایران، «این‌جایی» و اسلامی شدند. در آن خطه این باور وجود دارد که نیروهای مرموز به جسم و جان افراد(بیشتر فقرا) راه پیدا می‌کنند: این نیروها را اصطلاحا «باد» می‌نامند. و در واقع برای رهایی جسم بیمار از «باد» یا گوات مراسم ذکرگویی و قربانی دادن برپا می‌شود و...

درویشی در این دو کتابچه به خوبی از فلسفه‌ی وجودی چنین موسیقی‌ای پرده‌برداری می‌کند و اطلاعات خوبی درباره‌ی چرایی و چگونگی این موسیقی پیش روی مخاطب می‌گذارد.

این مجموعه جدا از این‌که جذابیت‌های بسیاری برای محققان این نوع موسیقی و علاقه‌مندان به موسیقی نواحی ایران دارد، در نوع خود شما را در برابر گونه‌ای از موسیقی قرار می‌دهد که در مواقع خاصی می‌تواند موجب تسکین شنونده از زندگی پرهیاهو، سخت و ماشینی امروز باشد. این موسیقی که هیچ‌گونه افکت دیجیتالی ندارد و بسیار وفادارانه صدابرداری شده، درست در نقطه‌ی مقابل موسیقی روز قرار می‌گیرد که با ریتم‌های تند کاذب و افکت‌های دیجیتالی در پی رسیدن و برابری با ریتم تند ماشینی زندگی هستند. لذت این موسیقی تنها در کشف آن نخواهد بود. نکته‌ی جالب دیگر این است که در موسیقی امروز جهان مدرنیست‌ها و مینی‌مالیست‌ها در پی رسیدن به ریتم‌هایی کوتاه موجز و تاثیرگذارند و یکی از مهم‌ترین منابع تغذیه‌ی آن‌ها موسیقی شرق است. موسیقی گواتی به واسطه‌ی اصالت و کارکرد اجتماعی که داشته تا به امروز به خوبی باقی مانده و دارای ریتم‌های متنوع و حس و حال نمایشی متفاوت است که آن را شنیدنی می‌کند.

این مجموعه شامل دو سی‌دی است و هرکدام از آن‌ها یک کتابچه‌ی همراه دارند. سی‌دی اول شامل 10 قطعه است. خداداد شکل زهی نسب(خواننده، قیچک) و حسین درویش(جوابگو و نوازنده‌ی تمبورک) هنرمندان قطعه‌ی اول تا هفتم هستند که برگرفته از مراسم گواتی ایرانشهر است. علی‌محمد بلوچ(قیچک) و اسحاق بلوچ نسب(تمبورک) نوازنده‌ی قطعه‌ی هفت هستند که مراسم گواتی چابهار است. موسی بلوچ(دونلی) نوازنده‌ی قطعات 8 و 9 است که مراسم گواتی نیک شهر است و شیرمحمد اسپندار(دونلی) نوازنده‌ی قطعه‌ی آخر است که مراسم گواتی در بمپور است. سی‌دی دوم هم شامل 12 قطعه است که دو گروه گواتی‌خوان مختلف از ایرانهشر و چابهار آن را اجرا کرده اند. نوازندگان این مجموعه به طور کامل و شایسته در کتابچه معرفی شده‌اند.

منبع: سایت لوح