زهی ها

 

آهنگساز و رهبر ارکستر: هوشیار خیام

 

تکنوازان مجموعه: آرام تالالیان: ویلنسل، لوسین آقابابیان: ویلن و جولیتا واردانیان: پیانو

 

ناشر: هرمس

 

مدت: 65:45

                                معرفی و نقد: محسن ثقفی

محسن ثقفی: هوشیار خیام آهنگساز پرکار ایرانی است که هر سال دو یا سه آلبوم برای انتشار آماده دارد که نیمی از آن رامنتشر میکند. یکی از دلایل پرکاری وی آهنگسازی های انحصاری وی برای ساز پیانو است. این بار اما بر پیانو ساز های دیگری نیز افزوده است.

در آغاز تابستان امسال نشر هرمس "زهی ها"ی وی را که مجموعه ای است از آثاری که وی برای سازهای زهی نگاشته است را به زیور طبع آراست. آثاری که در بیش از نیمی از آنها ساز پیانو یا نقش محوری را ایفا میکند و یا در کنار سازهای دیگر مثل ویلنسل یا ویلن نقش پررنگی برعهده دارد. ساز مهم دیگری که خیام در این آلبوم استفاده قابل ملاحظه ای از آن کرده است، ویلنسل است. شاید دلیل این انتخاب وی برای آهنگسازی، آشنایی و دوستی نزدیک وی با "آرام تالالیان" نوازنده برجسته ارمنی باشد که تاثیر خود را به صورت آثاری همچون، "چنگ"، "سونات زمستانی" و "کنسرتو برای ویلنسل و ارکستر زهی" گذاشته است.

شیشه رنگی که اولین قطعه مجموعه فوق محسوب میشود، اثری است که خیام قریب به 6 سال قبل به سفارش گروه زهی پارسیان و بر مبنای تعادل بین صدای پیانو و یک NONET  زهی به نگارش درآورد. در این اثر خیام همچنان تحت تاثیر آموزه های استاد خود در سینسیناتی است که توجه ویژه ای به موسیقی خاور دور مانند موسیقی بالی، جاوه واندونزی دارد. وجود افه های صوتی متاثر از فیگورهای ریتمیک ملودیک موسیقی "گاملان" شاهد خوبی است بر اثبات این نظر. اجرای این آلبوم البته در ارمنستان و به رهبری خود خیام انجام شده است.

سونات پائیزی برای ویلن و پیانو اثری است سراسر ملهم از موسیقی رمانتیک اروپایی. اثری که اگر نام خیام را بر آن مشاهده نکنیم متوجه خلق آن توسط هوشیار خیام نمیشویم. وی در طی سالهای اخیر به نوعی زبان شخصی در آهنگسازی نزدیک شده است که نمونه بارز آن کنسرتو برای ویلنسل و ارکستر از همین مجموعه است که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد. اما هیچ ردپایی از زبان شخصی وی در سونات پائیزی مشاهده نمیشود. شاید این اثر به نوعی ادای احترام خیام باشد به موسیقی رمانتیک و نئورمانتیک اروپا. گرچه این اثر در نهایت زیبایی و لطافت نوشته شده و اثری دلنشین محسوب میشود و آشنایی وی با تکنیک های آهنگسازی موسیقی کلاسیک را به خوبی نمایش میدهد، اما هرچه هست نشانی از رد پای خیام  در آن قابل مشاهده نیست.

چنگ اثری است در سه موومان برای ویلنسل و پیانو. این اثر نمونه ادامه بداهه نوازی های خیام است که در آلبوم های "تاتاری"، "هزار اقاقی" و "هفت روز دریا" به عنوان درد دل های وی با پیانو مطرح میکند. نوعی خلوت شخصی نوازنده-آهنگساز که به عرضه عمومی هم رسیده و اتفاقا بر دل مخاطبان هم جای گرفته است.

کنسرتو ویلنسل" اما کلا زبان مجزایی است که خیام آنرا به عنوان نتیجه آخرین کشف و شهود خود معرفی کرده است. تلفیقی از تکنیک های موسیقی معاصر، موسیقی مناطق جنوب شرق آسیا و موسیقی ردیف دستگاهی ایران. مهمترین دست آورد خیام را شاید بتوان پیدا کردن مخرج مشترکی بین این سنت موسیقایی برشمرد. تلفیقی که البته رنگ و بوی ردیف دستگاهی آن بیشتر به مشام میرسد . بویژه که ادویه "نوا" نیز بسیار قابل احساس و بارز است. این اثر خیام مانند برخی آثار قبلی وی نشانه هایی از ارادت وی به حسین علیزاده و بخصوص نی نوا و بداهه نوازی تار در دستگاه نوای وی است تا جایی که موومان انتهایی کنسرتو ویلنسل تلفیقی است از  مووومان آخر نی نوا و هفت ضربی نوا در بداهه نوازی تار. همچنین هارمونی یا فضا سازی غالب در این اثر بسیار شبیه به فضاسازی های علیزاده در "نینوا" به نظر میرسند. البته این استفاده خیام با کمک تکنیک ها و افه های موسیقی خاور دور به ویژه گلیساندو های ویلنسل وجه مشترکی است که این دو فرهنگ را در ارتباط با یکدیگر قرار میدهد. این اثر نمونه بارزی است که اساتید خیام در دانشگاه سینسیناتی موفق به تولید آهنگسازی با مختصات فکری خود شده اند که هم با تفکر چند فرهنگی آمریکایی خو گرفته است و هم از فرهنگ شنیداری خود بسیار متاثر است.

سونات زمستانی برای ویلنسل و پیانو نیز در امتداد همان رمانتیسیسم سونات پائیزی است که تماتیک تر شده و تم های موسیقی ردیف دستگاهی در آن بوضوح شنیده میشود بویژه استفاده از میکرو تنهای موسیقی ایرانی در آن بسیار بارز و مشخص هستند.

یک شروع خوب" برای کوئینتت زهی قطعه ای است مبتنی بر المان های موسیقی مینیمال. فیگور های ریتمیک تکرار شونده در یک کوئینتت زهی . قطعه ای برای نمایش توانایی آهنگساز در شناخت سازهای زهی.

منبع: وب سایت رسمی محسن ثقفی